Ergonomia w logistyce

Ergonomia w logistyce, czyli tylko „co i jak dźwigać”?

Ergonomię kojarzy się zwykle z wytycznymi związanymi z komfortem, wygodą fizyczną, lecz nie jest to pełne spektrum jej aspektów. Według definicji przyjętej przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Ergonomiczne (ang. International Ergonomics & Human Factor Association – IEA), ergonomia to dyscyplina naukowa zajmująca się zrozumieniem interakcji między ludźmi i innymi elementami systemu, a także profesja stosująca teorię, zasady, dane i metody w celu optymalizacji ludzkiego dobrostanu i ogólnej wydajności systemu. Mowa tu o tzw. systemie antropotechnicznym, który należy rozumieć jako układ człowiek – obiekt techniczny – otoczenie. Ta definicja ergonomii jest bliska definicji zdrowia, którą ogłosiła Światowa Organizacja Zdrowia (ang. World Health Organization, WHO). Zgodnie z nią, nie jest to stan braku choroby lub cierpienia, a kompletny dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny.

IEA określiło trzy główne obszary działań ergonomicznych: fizyczny, kognitywny (poznawczy) i organizacyjny. Ergonomia fizyczna obejmuje problemy związane z ludzką anatomią, antropometrią, fizjologią oraz charakterystykami biomechanicznymi, czyli ogólnie pojętymi zdrowiem i bezpieczeństwem fizycznym. W ramach ergonomii kognitywnej poruszane są zagadnienia dotyczące percepcji, pamięci, wnioskowania i odpowiedzi merytorycznej. Obecnie jednym z częściej poruszanych tematów powiązanych z tym obszarem ergonomii jest interakcja między człowiekiem a komputerem (ang. Human-Computer Interaction; HCI). Trzeci typ ergonomii, czyli organizacyjna, w swoim zakresie mieści systemy socjotechniczne i ich optymalizację. Dotyczy również struktur organizacyjnych, ich procesów i polityk.

Należy pamiętać, że różni ergonomiści mogą skupiać się w swojej pracy na określonych gałęziach przemysłu lub rodzaju ergonomii, lecz ona sama jest nauką interdyscyplinarną. Istnieją również powiązania między stanem fizycznym i psychicznym człowieka, a zatem i obszary ergonomii są ze sobą powiązane. By odnieść możliwie największe korzyści dla użytkownika systemu antropotechnicznego (stanowiącego również jego element składowy), należy te systemy rozpatrywać całościowo i brać pod uwagę czynniki związane ze wszystkimi obszarami działań ergonomicznych.

Dlaczego ergonomia powinna być uwzględniana w miejscach pracy?

Uwzględnienie ergonomii na stanowisku pracy jest obowiązkiem prawnym pracodawcy, narzuconym poprzez odpowiednie przepisy, lecz również praktyką mającą na celu zwiększenie jakości życia. W 2015 roku 193 kraje, w tym również Polska, przyjęły Agendę rozwojową, będącą „planem działań na rzecz ludzi, naszej planety i dobrobytu”. Wiązało się to również z przyjęciem m.in. 17 globalnych Celów Zrównoważonego Rozwoju (ang. Sustainable Development Goals; SDGs) które można podzielić na pięć obszarów, tzw. 5xP: ludzie (ang. people), planeta (ang. planet), dobrobyt (ang. prosperity), pokój (ang. peace), partnerstwo (ang. partnership). Dwa z tych siedemnastu celów można szczególnie powiązać z przestrzeganiem zasad w miejscu pracy. Są to: cel 3 – dobre zdrowie i jakość życia oraz cel 8 – wzrost gospodarczy i godna praca.

Rys. 1. Cele Zrównoważonego Rozwoju

Źródło: https://www.gov.pl/web/polskapomoc/cele-zrownowazonego-rozwoju

Człowiek w środowisku pracy wchodzi w interakcje z wieloma elementami systemu antropotechnicznego. Oddziałują na niego obiekty techniczne, warunki środowiskowe, a także inni ludzie i kultura organizacji. Badania wskazują, że to właśnie środowisko pracy absorbuje najwięcej sił i czasu człowieka. Z tego powodu to właśnie ono ma największy wpływ na jakość życia, w tym kondycję psychiczną i fizyczną pracownika. Nawet złe samopoczucie lub niemożliwość odpowiedniego skoncentrowania się mogą być przyczyną wypadku, a to z kolei skutkuje zwykle kosztami dla pracodawcy. Absencja pracownika, spowodowana złym stanem zdrowia czy niechęcią do pracy, duża rotacja pracowników, braki lub niezgodności spowodowane wypadkiem – to tylko nieliczne źródła tychże kosztów.

Na jakość życia ma więc wpływ tzw. jakość ergonomiczna. Jest ona związana z potrzebami użytkownika (pracownika), które mogą być zarówno mierzalne, jak i niemierzalne, materialne i niematerialne, uświadomione i nieuświadomione. Niska jakość ergonomiczna środowiska pracy może odbijać się negatywnie na zdrowiu pracowników. Sam sposób, w jaki się to dzieje może być niejawny, nieświadomy, lecz skutki zdecydowanie odczuwalne i jawne.

Aspekty prawne związane z ergonomią w logistyce

Przestrzeganie zasad ergonomii, mających zapewnić odpowiednią jakość ergonomiczną w miejscu pracy, ma pewne odbicie w przepisach prawa. W ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141 z późn. zm.) można znaleźć zapisy związane z m.in. przestrzeganiem czasu pracy i przerw czy urlopów, które są związane z odpoczynkiem na regenerację fizyczną, jak i psychiczną. Znajdują się tam także wskazania o unikaniu pracy monotonnej, w tempie ustalonym z góry. W ustawie umieszczono również zapisy dotyczące pracy kobiet (szczególnie w ciąży i karmiących dziecko piersią), a także młodocianych. W Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. 1997 nr 129 poz. 844 z późn. zm.) także znajduje się wiele zapisów związanych z zasadami ergonomii, w tym m.in. nakaz dostosowania warunków i procesów pracy do możliwości pracownika. Czynniki ergonomiczne powinny być uwzględniane w dokonywanej przez pracodawcę ocenie ryzyka zawodowego, o czym również mówi ww. rozporządzenie.

Pracownicy związani z logistyką mogą pełnić różne funkcje i zadania, od stanowisk menedżerskich (szczególnie obciążonych psychicznie), przez pracowników pracujących na stanowiskach z monitorem ekranowym (zdalnie lub stacjonarnie), po pracowników wykonujących ciężkie prace fizyczne. Na każdym stanowisku należy rozpatrywać obciążenia zarówno fizyczne, jak i psychiczne, czyli i czynniki różnego charakteru oraz pochodzenia. Do bardziej szczegółowych rozporządzeń, związanych z logistyką, należy zaliczyć m.in.:

• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz.U. 2000 nr 26 poz. 313 z późn. zm.),
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów (Dz.U. 1996 nr 60 poz. 279 z późn. zm.),
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (Dz.U. 2017 poz. 796),
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz.U. 2023 poz. 1240),
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzenia badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz.U. 1996 nr 69 poz. 332 z późn. zm.),
• Ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. 2008 nr 237 poz. 1656 z późn. zm.),
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe (Dz.U. 1998 nr 148 poz. 973 z późn. zm.),
• Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. 208 poz. 1286 z późn. zm.),
• Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz.U. 2004 nr 92 poz. 879 z późn. zm.),
• Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 21 października 2008 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla maszyn (Dz.U. 2008 nr 199 poz. 1228 z późn. zm.).

Podsumowanie

Ergonomia jest interdyscyplinarną nauką i nie zamyka się jedynie na aspekcie obciążeń fizycznych, przez pryzmat których najczęściej jest postrzegana. Należy pamiętać również o ergonomii kognitywnej i organizacyjnej w miejscach pracy, by zadbać o odpowiednio wysoki poziom jakości ergonomicznej. Ma to na celu nie tylko to, by nie obniżyć jakość życia pracowników, a wręcz ją podwyższyć, co powinno pozytywnie przekładać się na ich pracę, a tym samym na korzyści dla pracodawcy i pracowników – zarówno ekonomiczne, jak i moralne. Dbanie o wysoką jakość ergonomiczną powinno być standardem nie tylko wynikającym z przepisów prawa, ale kultury organizacyjnej.

Bibliografia

1. https://iea.cc/about/what-is-ergonomics/
2. https://oesg.pl/baza-wiedzy/sdg/
3. https://www.un.org.pl/agenda-2030-rezolucja
4. https://www.un.org/sustainabledevelopment/
5. https://www.who.int/about/governance/constitution
6. Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 21 października 2008 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla maszyn (Dz.U. 2008 nr 199 poz. 1228 z późn. zm.)
7. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe (Dz.U. 1998 nr 148 poz. 973 z późn. zm.)
8. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. 1997 nr 129 poz. 844 z późn. zm.).
9. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz.U. 2000 nr 26 poz. 313 z późn. zm.)
10. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. 208 poz. 1286 z późn. zm.)
11. Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzenia badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz.U. 1996 nr 69 poz. 332 z późn. zm.)
12. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz.U. 2023 poz. 1240)
13. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów (Dz.U. 1996 nr 60 poz. 279 z późn. zm.)
14. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (Dz.U. 2017 poz. 796)
15. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz.U. 2004 nr 92 poz. 879 z późn. zm.)
16. Ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. 2008 nr 237 poz. 1656 z późn. zm.)
17. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141 z późn. zm.)

 

Autor: dr inż. Anna Mączewska-Daszyńska, Instytut Marketingu i Zrównoważonego Rozwoju, Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Łódzkiej

Redakcja: dr inż. Barbara Galińska, Instytut Zarządzania, Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Łódzkiej