Paradygmat logistyki – LARG – zielona logistyka
LARG to akronim stanowiący paradygmat związany z koncepcjami Lean (szczupłości), Agile (zwinności), Resilient (sprężystości) oraz Green (zieloności). Ostatni z elementów tego paradygmatu – Green odnosi się do negatywnego wpływu logistyki i łańcuchów dostaw na środowisko naturalne. Fizyczne przepływy towarów wymuszają zastosowanie rozwiązań, które zużywając zasoby doprowadzają do degradacji środowiska naturalnego. Dlatego postulat zielonej logistyki stanowi część szerszego paradygmatu logistycznego Large, w którym szczupłe i zwinne łańcuchy dostaw powinny wykazywać się wysoką odpornością i sprężystością, pamiętając jednocześnie o minimalizowaniu negatywnego wpływu na środowisko naturalne.
Zrównoważony rozwój i Gospodarka o obiegu zamkniętym
Negatywny wpływ przemysłu na środowisko naturalne, w tym także logistyki, jest niezaprzeczalny. Od końca lat 60-tych Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) sygnalizuje ten problem, przygotowując rezolucje (1968), organizując konferencje (1972 i późniejsze) czy też wytyczając konkretne plany i cele (Sustain Development Goals – SDG). W roku 2015 Zgromadzenie ogólne ONZ przygotowało plan osiągania zrównoważonego rozwoju, pt. „Zmieniamy nasz świat – Agenda na rzecz zrównoważonego rozwoju 2023”. Głównym elementem tego planu było zdefiniowanie 17 celów zrównoważonego rozwoju, których ambitne osiągnięcie ma nastąpić w roku 2030. Do ważniejszych z nich należą: eliminacja ubóstwa, głodu, zapewnienie stabilnej, zrównoważonej i nowoczesnej energii, czy też zapewnienie zrównoważonej konsumpcji i produkcji, w ramach globalnego partnerstwa na rzecz realizacji celów. Większość raportów ONZ, oceniających stan realizacji tych celów, mówi o poważnym zagrożeniu ich osiągnięcia do roku 2030.
W roku 2013 fundacja Ellen MacArthur określiła założenia i wytyczne dotyczące Gospodarki o obiegu zamkniętym (Circular Economy – CE). Chociaż sama koncepcja nie jest nowa, bo szacuje się, że powstała na przełomie lat 70-tych, to jej prawdziwy renesans nastąpił w drugiej dekadzie XXI wieku. Głównym elementem CE są zasady, które pierwotnie zaczynały się od prostego schematu 3R (redukuj, ponownie wykorzystuj, stosuj recykling – Reduce, Reuse, Recycle), aby później rozwijać się o kolejne R. Jednym z częściej przytaczanych w literaturze jest model 10R Pottinga i współautorów (2017), który wskazuje praktyki odpowiedzialne za praktyczne zastosowanie materiałów (odzysk ciepła z materiałów poprzez np. ich spopielanie lub odzysk poprzez recykling – Recover, Recycle), rozszerzenie okresu użytkowania produktów i komponentów (zmianę przeznaczenia, regenerację, odnowienie, naprawę i ponowne użycie – Repurpose, Remanufacture, Refurbish, Repair, Reuse), na inteligentnym użytkowaniu i wytwarzaniu produktów kończąc (redukuj, przemyśl i odrzuć dotychczasowe schematy – Reduce, Rethink, Refuse). Wszystkie te czynności mają za zadanie spowalniać i zawężać przepływ produktów w przemyśle, aby ostatecznie zamknąć pętlę obiegu, bez konieczności wykorzystania nowych surowców.
Obydwie koncepcje stają się fundamentami głębszego spojrzenia na logistykę, poprzez jej zielony, pro-środowiskowy pryzmat.
Zielona logistyka
Zielona logistyka jest pojęciem dość obszernym. Część autorów uważa, że koncentruje się ona na wytwarzaniu i dystrybucji dóbr w zrównoważony sposób, który bierze pod uwagę kwestie środowiskowe i społeczne. W ten sposób zielona logistyka koncentruje się nie tylko na aspektach ekonomicznych przepływów, ale także na kwestii zanieczyszczeń, które emitują oraz ich wpływu na środowisko. Zmierza zatem ona do redukcji zużycia energii w działalności logistycznej, odpadów i zanieczyszczeń wraz z zarządzaniem ich przetwarzaniem. Zielona logistyka ma więc za zadanie osiągać swoje cele z uwzględnieniem strategicznej realizacji celów zrównoważonego rozwoju oraz ochrony środowiska, ze szczególną dbałością o oszczędność zasobów. Zielona logistyka łączy zatem cele ekonomiczne z celami społecznymi i środowiskowymi, dążąc do osiągnięcia równowagi między nimi.
Zielona logistyka bywa także ujmowana jako narzędzie wspomagające gospodarkę cyrkularną. Praktyki gospodarki o obiegu zamkniętym, rozpoczynające się od litery R, mają wiele wspólnego z zieloną logistyką, która odpowiada za obsługę fizycznych przepływów wspomagających takie elementy, jak: ponowne użycie (Re-use) czy też naprawę (Repair). Oznacza to, że zielona logistyka nie koncentruje się tylko na dążeniu do efektywności ekonomicznej, ale uwzględnia także kwestie środowiskowe i społeczne. Yilong wskazał cztery podstawowe kroki, które pozwalają wdrożyć zieloną logistykę. Zaliczył do nich: doskonalenie systemu prawnego (z jednej strony odpowiedzialność za szkody spowodowane przez logistykę, z drugiej zaś strony kwestie regulacyjne – kontrola zanieczyszczeń, hałasu, ale także systemy nagradzania i wspomagania zielonych logistycznie przedsiębiorstw), promowanie handlu pokrewnego (głównie związanego z prawami do emisji – rynek pozwoleń na emisję), promowanie zielonej konsumpcji (racjonalny wybór dóbr konsumpcyjnych, mający na uwadze oszczędność zasobów i ochronę środowiska) oraz ustalanie standardów światowych, które mogłyby obowiązywać globalnie.
Zielona logistyka bywa także traktowana jako szereg działań zawierających w sobie logistykę odwrotną (Reverse Logistics) oraz ekologistykę. Logistyka odwrotna koncentruje się na odbiorze używanych lub zużytych produktów z rynku. Z kolei ekologistka definiowana jest jako podsystem logistyczny zorientowany na przepływ odpadów. W ten sposób wśród procesów ekologistki wyróżnić można: zbiórkę, magazynowanie, transport, pakowanie oraz obsługę odpadów. Dzięki temu optymalizowane są rozwiązania, które mają zminimalizować negatywny wpływ odpadów oraz ich obsługi na środowisko. Różnica pomiędzy logistyką odwrotną, a ekologistyką dotyczy przedmiotów przepływów, które to są bądź używanymi lub zużytymi produktami, bądź też odpadami.
Zielona logistyka powinna zatem realizować środowiskowo przyjazne procesy logistyczne (transport, magazynowanie, pakowanie i opakowanie, obsługę zamówień oraz zarządzanie zapasami) we wszystkich fazach logistycznych (zaopatrzenia, produkcji, dystrybucji) zarówno w przypadku logistyki do przodu (forward), jak i logistyki odwrotnej.
W literaturze przedmiotu obok zielonej logistyki występuje także zarządzanie zielonymi łańcuchami dostaw. Jest ono definiowane jako zintegrowane myślenie środowiskowe w ramach łańcucha dostaw, obejmujące projektowanie produktu, pozyskanie i dobór materiałów, obsługę procesów produkcyjnych wraz z samym wytwarzaniem i dostarczaniem wyrobów finalnych do odbiorcy końcowego. Na tym jednak rola zielonych łańcuchów dostaw się nie kończy, ponieważ ostatnim ich procesem jest zarządzanie produktem używanym lub zużytym, po rezygnacji z niego przez klienta.
Szczególnego znaczenia nabiera tutaj kwestia projektowania produktów, która z jednej strony powinna uwzględniać aspekty pro-środowiskowe, a z drugiej kwestie logistyki i łańcuchów dostaw. Dlatego bardzo szeroko mówi się tu o koncepcji projektowania wspomagającego doskonałość (Design for eXcellence – DfX), której elementami są projektowanie wspomagające logistykę (Design for Logistics), projektowanie wspomagające łańcuchy dostaw (Design for Supply Chain) czy też projektowanie wspomagające gospodarkę o obiegu zamkniętym (Design for Circular Economy). Właściwie przemyślany produkt już na etapie projektowania może mieć większą podatność na zielone procesy logistyczne, wspierając w ten sposób pro-środowiskowy charakter logistyki.
W takim kontekście zielone zarządzanie łańcuchem dostaw obejmuje przede wszystkim zielone projektowanie, zielone operacje logistyczne oraz strategiczne znaczenie zielonego łańcucha dostaw dla organizacji. Zielone projektowanie uwzględnia ocenę cyklu życia produktów oraz projektowanie wspomagające środowisko (Design for Environment) lub projektowanie uwzględniające aspekty środowiskowe (Environmentally Conscious Design). Zielone operacje logistyczne uwzględniają strategie gospodarki cyrkularnej, podzielone na zielone wytwarzanie i odnawianie, projektowanie logistyki odwrotnej oraz jej sieci i zarządzanie odpadami. Każdy z tych obszarów posiada swoje wyzwania, które powinny być ściśle skorelowane z przemyślanym projektem samego produktu.
W ten sposób widać wyraźnie, że koncepcja zielonej logistyki zakłada nieco szersze, strategiczne spojrzenie na cały łańcuch dostaw. Realizacja założeń zielonej logistyki w ramach niecyrkularnych produktów jest bowiem trudna i w swojej naturze ograniczona. Uwzględnienie już na etapie projektowania wielu elementów związanych z cyklem życia produktu i logistyką może ułatwić późniejszą operacjonalizację zielonej logistyki.
Podsumowanie
Zielona logistyka stanowi odpowiedź przemysłu i sektora logistycznego na ciągnący się dekadami destrukcyjny wpływ procesów logistycznych na środowisko. Jej istota opiera się na kilku ważnych elementach, do których zaliczyć można: zagospodarowanie odpadów, odbiór produktów o statusie EoU/EoL z rynku, a także realizację dotychczasowych procesów logistyki forward, już nie tylko neutralnie dla środowiska, ale nawet w sposób je wspierający.
Zielona logistyka powinna być nastawiona na realizację celów zrównoważonego rozwoju oraz wykorzystanie zasad gospodarki o obiegu zamkniętym. W ten sposób zielona logistyka wspiera przemysł w procesie redukcji śladu węglowego w produktach i usługach, zmierzając do ograniczania emisji gazów cieplarnianych.
Pojęciami powiązanymi z zieloną logistyką są: ekologistyka, logistyka odwrotna, łańcuchy dostaw o obiegu zamkniętym i cyrkularne łańcuchy dostaw, które to pojęcia ostatecznie powinny zamknąć się w koncepcji logistyki cyrkularnej.
Bibliografia
- Bocken, N. M. P., de Pauw, I., Bakker, C., & van der Grinten, B. (2016). Product design and business model strategies for a circular economy. Journal of Industrial and Production Engineering, 33(5), 308–320. https://doi.org/10.1080/21681015.2016.1172124
- Potting, J., Hekkert, M., Worrell, E., & Hanemaaijer, A. (2017). Circular Economy: Measuring Innovation in The Product Chain.
- Sbihi, A., & Eglese, R. W. (2007). Combinatorial optimization and Green Logistics. A Quarterly Journal of Operations Research, 5(2), 99–116. https://doi.org/10.1007/s10288-007-0047-3
- Winans, K., Kendall, A., & Deng, H. (2017). The history and current applications of the circular economy concept. In Renewable and Sustainable Energy Reviews (Vol. 68, pp. 825–833). Elsevier Ltd. https://doi.org/10.1016/j.rser.2016.09.123
Autor: dr inż. Maciej Bielecki, Katedra Logistyki i Innowacji, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego
Redakcja: dr inż. Barbara Galińska, Instytut Zarządzania, Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Łódzkiej
