Logistyka odwrotna czyli cyrkulacja niecyrkularnych produktów
Reverse Logistics
Tłumaczenie oryginalnego tytułu Reverse Logistics na język polski przysparza nieco problemu. Wynika to z faktu, że w anglojęzycznej literaturze przedmiotu zwrot ten znajduje swoje różnorodne inklinacje. Zgodnie z najpowszechniejszą definicją Rogersa i Tibben-Lembke logistyka odwrotna jest procesem planowania, wdrażania i kontrolowania sprawnych i kosztowo efektywnych przepływów surowców, materiałów, komponentów oraz wyrobów gotowych wraz z informacjami o nich, z punktu ich konsumpcji do punktu ich oryginalnego pochodzenia. Ponieważ w podanej definicji autorzy zastosowali trzy z czterech podstawowych funkcji zarządzania (planowanie, organizowanie, kontrolowanie i motywowanie) to z pewnością należy stwierdzić, że zaprezentowana definicja odnosi się do zarządzania logistyką odwrotną.
Inne pojęcie związane z Reverse Logistics odnosi się do logistyki zwrotnej szerzej kojarzonej ze zwrotami nowych produktów z rynku (Return Logistics) aniżeli produktami, które znajdują się w fazach końca użytkowania (End of Use – EoU) lub końca ich życia (End of Life – EoL). Wreszcie Reverse Logistics definiowana jest także jako przeciwieństwo Forward Logistics (logistyki „do przodu”), która latami – bazując na zasadach gospodarki liniowej weź-użyj-wyrzuć (take-make-dispose) – generowała jednostronny przepływ towarów, od sfery zaopatrzenia, poprzez sferę produkcji, aż do dystrybucji. Oznacza ona zatem odwrotny przepływ towarów i informacji, który ze względu na swoje założenia (produkty EoU – EoL) diametralnie zmienia dotychczasowe postrzeganie logistyki. Czemu zatem zmieniać istniejące od lat standardy logistyki forward?
Cele zrównoważonego rozwoju oraz gospodarka cyrkularna
Problem negatywnego wpływu przemysłu na środowisko naturalne był podnoszony od dekad na wielu arenach. Na przełomie lat 60-tych i 70-tych Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) opracowała pierwsze raporty i rezolucje dotyczące konieczności ograniczania negatywnego wpływu przemysłu na środowisko. W roku 2015 ONZ ostatecznie ustanowiło siedemnaście celów zrównoważonego rozwoju, które obligować miały zrzeszone państwa do ich realizacji do 2030 roku. Jak się okazuje ich realizacja jest poważnie zagrożona, o czym mówią coroczne raporty ONZ. Wynikać to może chociażby z braku znajomości celów zrównoważonego rozwoju przez społeczności, co w konsekwencji przekłada się na brak ich egzekwowania.
Niemalże równocześnie z celami zrównoważonego rozwoju, w roku 2013, Fundacja Ellen MacArthur wskrzesiła ogłoszoną w latach 70-tych koncepcję Gospodarki o Obiegu Zamkniętym GOZ (Circular Economy), która zakłada realizację różnorodnych praktyk, najczęściej zaczynających się na literę R, w celu zamknięcia pętli ponownego wykorzystania materiałów oraz spowolnienia pętli zużycia i pełnego wykorzystania komponentów i produktów. Jest to możliwe poprzez szereg praktyk i modeli, z których model 10R wydaje się być kompletny (Refuse, Rethink, Reduce, Reuse, Repair, Refurbish, Remanufacture, Repurpose, Recycle and Recover – Odzuć, Przemyśl, Redukuj, Ponownie wykorzystaj, Napraw, Odśwież, Zregeneruj, Zmień przeznaczenie, Poddaj recyklingowi oraz Odzyskaj). Celem nadrzędnym dla GOZ stało się więc regenerowanie środowiska naturalnego poprzez ograniczenie zużycia surowców, marnotrawstwa różnorodnych zasobów i zanieczyszczenia w produktach konsumpcyjnych. Niestety w tym miejscu należy zwrócić uwagę, że szereg działań gospodarki cyrkularnej byłby słuszny, o ile owe produkty w swojej istocie projektowane byłyby jako cyrkularne. Ponieważ tak w większości przypadków nie jest, logistyka i łańcuchy dostaw stają przed dotychczas niewystępującymi wyzwaniami.
Produkty cyrkularne
Bazując na zasadach gospodarki cyrkularnej, produkty cyrkularne powinny bazować na kilku fundamentalnych zasadach. W procesie ich wytwarzania powinno być eliminowane marnotrawstwo, zaś zastosowane komponenty i materiały, jak i same produkty powinny być podatne na cyrkularność oraz regenerowalne w naturze.
Oznacza to, że produkty cyrkularne, już na etapie projektowania, powinny uwzględniać takie aspekty, jak: upraszczanie architektury produktu (standaryzacja, modułowość, podatność na demontaż itp.), wykorzystanie cyrkularnych materiałów (minimalizacja użycia surowców krytycznych oraz niebezpiecznych lub wykorzystanie ich lepszych substytutów, wykorzystanie materiałów łatwych do odzysku i czyszczenia itp.), promujących długość życia produktu (możliwość naprawiania, doskonalenia czy dokonywania aktualizacji), energooszczędnych (zarówno w kontekście użytkowania, jak i ich wytwarzania) oraz ułatwiających eco-monitoring (kontrola zużycia energii przez produkt, stanu jego zużycia itp.).
Jak zatem widać, produkty cyrkularne powinny już w fazie projektowania wyrobów uwzględniać ich ponowne wykorzystanie, co przekłada się także na procesy, które występują w logistyce odwrotnej.
Procesy logistyki odwrotnej
Logistyka odwrotna ma za zadanie odebrać z rynku produkty o statusie EoU oraz EoL, w celu odzyskania z nich maksymalnej wartości. Aby to zrealizować musi wykonać następujące działania:
- pozyskać z rynku produkty o statusie EoU/EoL,
- dokonać ich identyfikacji i sortowania względem ich późniejszej przydatności,
- odzyskane z rynku produkty doprowadzić do właściwego stopnia czystości,
- ocenić produkty pod kątem ich ponownego użycia lub odzyskania z nich części,
- w przypadku ponownego użycia wprowadzić ponownie na rynek,
- w przypadku konieczności odzyskania części dokonać demontażu wyrobu EoU/EoL w celu odzyskania materiałów lub komponentów wtórnych,
- dokonać identyfikacji, oceny i sortowania materiałów/komponentów wtórnych,
- oczyścić materiały/komponenty wtórne,
- poddać materiały/komponenty wtórne procesowi magazynowania,
- dostarczyć materiały/komponenty wtórne do miejsc ich ponownego wykorzystania.
Cały model logistyki odwrotnej wydaje się prosty i logiczny, ale należy zwrócić uwagę, że jego istota posiada szereg wyzwań, z którymi klasyczna logistyka forward dotychczas się nie spotkała.
Pierwsze z wyzwań dotyczy samego produktu, który zazwyczaj nie był projektowany z myślą o cyrkularności. Oznacza to, że zastosowane w nim materiały lub komponenty nie mają wpisane w swoje „DNA” możliwości wydłużenia ich cyklów życia, czy też łatwości procedowania w logistyce odwrotnej np. identyfikacji, oczyszczania, oceniania, demontażu itp. Zamiast tego na rynku znajdują się, w większości przypadków, produkty, w których projektach uwzględniono co najwyżej recycling, a więc działanie, które odzyskuje pewną część zasobów, ale musi wykorzystywać do tego dodatkowy zasób, np. energię.
Planowanie zatem pozyskania z rynku użytecznych produktów lub materiałów/komponentów wtórnych staje się konkretnym problemem w przypadku niecyrkularnych wyrobów. Mnogość asortymentów i typów poszczególnych wyrobów gotowych bezpośrednio generuje obszary problemowe w klasycznych procesach logistycznych, tzn.:
- magazynowaniu (jak gromadzić tak różnorodne materiały/komponenty wtórne, których charakterystyka nie opiera się na klasycznych paradygmatach magazynowania, jak np. grupowanie dużych serii identycznych produktów w jednostki ładunkowe, lokalizowanie ich na magazynie według metody ABC/XYZ itp.),
- transporcie (różnorodność wyrobów gotowych oraz materiałów/komponentów wtórnych wynikająca z modyfikacji wyrobów lub zastępowania ich nowszymi wersjami),
- pakowaniu i w sferze opakowań (istnieje duże prawdopodobieństwo, że obecnie wykorzystywane opakowania mogą być swoją funkcjonalnością i użytecznością niewłaściwe dla produktów, które trafiły na rynek kilka lub kilkanaście lat temu),
- zarządzania zapasami (jak planować zapasy używanych produktów, materiałów/komponentów wtórnych, skoro brakuje gruntownych wyników badań nad strategiami zwrotów tego typu towarów),
- obsłudze zamówień (obsługa zamówień może być skierowana bezpośrednio do klientów, centrów odzysku lub innych partnerów zorganizowanych w ramach logistyki odwrotnej – modele marginalnie występujące w logistyce).
Te lakoniczne przykłady pokazują, że przejście z tradycyjnej logistyki forward do jej odwróconego modelu wymaga szeregu wysiłków, a przede wszystkim zmian ukierunkowanych na przekształcenie dotychczasowych paradygmatów logistycznych.
Podsumowanie
Logistyka odwrotna z pewnością nie jest łatwym tematem i nietrudno odnieść wrażenie, że jej kwestie odkładane są w przedsiębiorstwach na plan dalszy. Nie może to dziwić, bowiem przyjmując klasyczny model Gospodarki liniowej, który od przeszło wieku utrwala i doskonali logistykę w układzie zaopatrzenia (w produkty dostępne na rynku), produkcji (z materiałów zaopatrzeniowych) i jednokierunkowej dystrybucji wyrobów gotowych, wejście na grunt logistyki odwrotnej, przy dostępnych na rynku niecyrkulujących produktach, wydaje się niemożliwe. Niemniej kurczące się zasoby naturalne, szczególnie pierwiastków rzadkich oraz napędzana przez przemysł degradacja środowiska naturalnego, prędzej czy później doprowadzą do sytuacji, w której logistyka odwrotna stanie się kluczowym elementem konkurencyjności rynkowej przedsiębiorstw, tak jak kilkanaście lat temu były nim globalne łańcuchy dostaw.
Bibliografia
- Bocken, N., Miller, K., & Evans, S. (2016). Assessing the environmental impact of new Circular business models. Conference “New Business Models” – Exploring a Changing View on Organizing Value Creation.
- Chiodo, J. D., & Ijomah, W. L. (2014). Use of active disassembly technology to improve remanufacturing productivity: Automotive application. International Journal of Computer Integrated Manufacturing, 27(4), 361–371. https://doi.org/10.1080/0951192X.2012.667151
- Cong, L., Zhao, F., & Sutherland, J. W. (2019). A Design Method to Improve End-of-Use Product Value Recovery for Circular Economy. Journal of Mechanical Design, 141(4). https://doi.org/10.1115/1.4041574
- Dobroselskyi, M., Madlenák, R., & Laitkep, D. (2021). Analysis of return logistics in e-commerce companies on the example of the Slovak Republic. Transportation Research Procedia, 55, 318–325. https://doi.org/10.1016/j.trpro.2021.06.037
- Jawahir, I. S., & Bradley, R. (2016). Technological Elements of Circular Economy and the Principles of 6R-Based Closed-loop Material Flow in Sustainable Manufacturing. Procedia CIRP, 40, 103–108. https://doi.org/10.1016/j.procir.2016.01.067
- Potting, J., Hekkert, M., Worrell, E., & Hanemaaijer, A. (2017). Circular Economy: Measuring Innovation in The Product Chain.
- Rogers, D., & Tibben-Lembke, R. (1998). Going Backwards: Reverse Logistics Trends and Practices.
- The Ellen MacArthur Foundation. (2013). Towards a Circular Economy: Business for an Accelerated Transition.
- Tibben-Lembke, R. S., & Rogers, D. S. (2002). Differences between forward and reverse logistics in a retail environment. In Supply Chain Management: An International Journal (Vol. 7, Issue 5, pp. 271–282). https://doi.org/10.1108/13598540210447719
- United Nations. (1973). Report of the United Nations Conference on the Human Environment – Stockholm 1972.
- United Nations. (2023). The Sustainable Development Goals Report 2023: Special edition. Towards a Rescue Plan for People and Planet. Report. https://unstats.un.org/sdgs/report/2023/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2023.pdf
Autor: dr inż. Maciej Bielecki, Katedra Logistyki i Innowacji, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego
Redakcja: dr inż. Barbara Galińska, Instytut Zarządzania, Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Łódzkiej
