„Od pola do stołu” – jak logistyka pozwala prześledzić historię żywności
Identyfikowalność (ang. traceability) wyrobów spożywczych stanowi jeden z kluczowych elementów współczesnych systemów zarządzania jakością i bezpieczeństwem żywności, a zarazem pełni istotną funkcję operacyjną w logistyce łańcucha dostaw. W ujęciu normatywnym definiowana jest jako zdolność do śledzenia historii, zastosowania lub lokalizacji produktu na podstawie zarejestrowanych danych, natomiast w ujęciu systemowym jako możliwość monitorowania przepływu żywności na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji – rysunek 1. Tak rozumiana identyfikowalność ma charakter procesowy i informacyjny, a jej efektywność jest bezpośrednio zależna od stopnia integracji przepływów logistycznych oraz jakości zarządzania informacją. Warunkiem sine qua non (z łac. „warunek, bez którego nie”) tej zdolności jest jednak poprawnie zaprojektowany system identyfikacji, umożliwiający jednoznaczne przypisanie danych do konkretnych jednostek logistycznych.
Rys. 1. Ujęcie normatywne i systemowe identyfikowalności
Źródło: opracowanie własne
Rozwój znaczenia traceability jest konsekwencją globalizacji rynków żywnościowych oraz rosnącej złożoności łańcuchów dostaw. W warunkach rozproszenia produkcji i dystrybucji żywności wzrasta ryzyko występowania zagrożeń jakościowych, co znajduje odzwierciedlenie w funkcjonowaniu systemów wczesnego ostrzegania, takich jak RASFF (Rapid Alert System for Food and Feed). Brak ciągłości przepływu informacji pomiędzy uczestnikami łańcucha dostaw prowadzi do istotnych ograniczeń w zakresie skutecznej identyfikowalności. Należy podkreślić, że źródłem tych ograniczeń jest często nie tyle brak danych, ile brak spójnych mechanizmów identyfikacyjnych, które umożliwiałyby ich powiązanie. W konsekwencji traceability należy traktować jako funkcję jakości systemu logistycznego – jego dojrzałości, standaryzacji oraz zdolności integracyjnych, przy czym identyfikacja stanowi jego podstawowy komponent strukturalny.
Z perspektywy logistyki identyfikowalność oznacza powiązanie przepływu fizycznego produktu z odpowiadającym mu przepływem informacji. Obejmuje to identyfikację jednostek logistycznych (np. partii produkcyjnych), rejestrację danych dotyczących ich pochodzenia i przetwarzania oraz zapewnienie możliwości ich śledzenia w całym łańcuchu dostaw. Identyfikacja – rozumiana jako proces nadawania unikalnych identyfikatorów (np. kodów kreskowych, numerów partii, tagów RFID) – warunkuje możliwość skutecznego odwzorowania tych przepływów w systemach informacyjnych. Jak podkreślają Bosona i Gebresenbet (2013), identyfikowalność stanowi integralny element zarządzania logistycznego, przyczyniając się do zwiększenia efektywności operacyjnej oraz transparentności procesów, przy czym jej skuteczność rośnie wraz z poziomem standaryzacji identyfikacji.
Rys. 2. Identyfikowalność jako element zarządzania logistycznego
Źródło: opracowanie własne
Kluczowym aspektem funkcjonowania systemu identyfikowalności jest zdolność do realizacji procesów trace-back i trace-forward. Pierwszy z nich umożliwia identyfikację źródła niezgodności poprzez analizę danych o dostawcach i surowcach, drugi natomiast pozwala na określenie kierunków dystrybucji produktu i przeprowadzenie działań korygujących. Skuteczność obu mechanizmów jest bezpośrednio uzależniona od granularności identyfikacji – im bardziej szczegółowy poziom oznaczeń (np. partia, seria, jednostka), tym większa precyzja analizy i zawężenia zakresu działań. Znaczenie tych funkcji zostało podkreślone w regulacjach prawnych Unii Europejskiej, w szczególności w Rozporządzeniu (WE) nr 178/2002. Jak wskazują Skilton i Robinson (2009), efektywność tych mechanizmów zależy również od jakości przepływu informacji, która z kolei jest funkcją spójności systemów identyfikacyjnych.
Istotnym uzupełnieniem ujęcia systemowego są wyniki badań empirycznych, które wskazują na znaczenie identyfikowalności z perspektywy konsumentów. Badania przeprowadzone na rynku polskim wykazały, że pochodzenie produktu oraz informacje o producencie należą do najważniejszych czynników wpływających na decyzje zakupowe. Dane te są dostępne dla konsumenta wyłącznie dzięki wcześniejszemu przypisaniu informacji do produktu, poprzez system identyfikacji. Jednocześnie inne badania międzynarodowe potwierdzają, że dostęp do wiarygodnych, jednoznacznie powiązanych z produktem informacji zwiększa poziom zaufania konsumentów i wpływa na ich skłonność do zapłaty wyższej ceny.
W literaturze przedmiotu podkreśla się również znaczenie relacji międzyorganizacyjnych dla skuteczności wdrażania systemów identyfikowalności. Rabade i Alfaro (2006) wykazali, że jakość relacji między dostawcami a odbiorcami wpływa bezpośrednio na poziom implementacji traceability. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera interoperacyjność systemów identyfikacyjnych – brak wspólnych standardów identyfikacji prowadzi do fragmentaryzacji danych i ogranicza możliwość pełnego śledzenia przepływów. Podobne wnioski formułują Beulens i in. (2005), wskazując na konieczność integracji procesów i standaryzacji jako warunku zapewnienia bezpieczeństwa i transparentności.
Znaczenie identyfikowalności w logistyce wyraża się również w jej wpływie na efektywność operacyjną. Systemy traceability umożliwiają lepszą kontrolę przepływów materiałowych, optymalizację zapasów oraz ograniczenie strat wynikających z błędów i niezgodności. Jednakże efekty te są osiągalne jedynie przy zapewnieniu wysokiej jakości identyfikacji, która ogranicza błędy przypisania danych i umożliwia automatyzację procesów rejestracji (np. poprzez RFID). Jak wskazują Bertolini, Bevilacqua i Massini (2006), wykorzystanie narzędzi analitycznych w systemach identyfikowalności zwiększa skuteczność zarządzania ryzykiem, pod warunkiem że dane wejściowe są jednoznacznie powiązane z obiektami logistycznymi. Praktyczny wymiar identyfikowalności przejawia się szczególnie w sytuacjach kryzysowych, takich jak konieczność wycofania produktu z rynku. Sprawny system traceability umożliwia szybkie zidentyfikowanie partii objętej zagrożeniem oraz ograniczenie skali wycofania. Kluczowe znaczenie ma tu precyzja identyfikacji – jej niski poziom prowadzi do konieczności wycofania szerokiego asortymentu, generując wysokie koszty operacyjne i wizerunkowe.
W kontekście współczesnych trendów technologicznych obserwuje się dynamiczny rozwój narzędzi wspierających identyfikowalność, takich jak: RFID, Internet Rzeczy czy blockchain. Technologie te wzmacniają zarówno identyfikację, jak i identyfikowalność, umożliwiając automatyczne przypisywanie danych i ich niezmienność. Jak wskazują Olsen i Borit (2013), kluczowym wyzwaniem pozostaje jednak zapewnienie spójności systemowej, w której identyfikacja i traceability stanowią zintegrowany mechanizm, a nie odrębne rozwiązania.
Rys. 3. Zintegrowany mechanizm identyfikacji i identyfikowalności
Źródło: opracowanie własne
Na poziomie praktyki przedsiębiorstw wdrożenie skutecznego systemu traceability wymaga spełnienia szeregu warunków organizacyjnych, takich jak: standaryzacja procesów, integracja systemów informatycznych oraz rozwój kompetencji pracowników. W tym kontekście identyfikacja pełni funkcję infrastrukturalną – jej jakość determinuje jakość całego systemu identyfikowalności. Istotnym ograniczeniem pozostają koszty wdrożeń oraz brak interoperacyjności systemów, szczególnie w sektorze MŚP. Wyniki badań wskazują także, że identyfikowalność – wsparta spójnymi systemami identyfikacji – może odgrywać istotną rolę w budowaniu odporności łańcuchów dostaw oraz zwiększaniu ich transparentności w warunkach kryzysowych. Wskazuje to na rozszerzenie funkcji traceability w kierunku zarządzania strategicznego i zrównoważonego rozwoju.
Podsumowanie
Identyfikowalność stanowi integralny element logistyki łańcucha dostaw, łączący funkcje operacyjne, informacyjne i strategiczne. Jej skuteczność jest wprost determinowana jakością systemów identyfikacji – ich precyzją, standaryzacją i interoperacyjnością. W warunkach rosnącej złożoności rynków oraz dynamicznego rozwoju technologii to właśnie integracja identyfikacji i identyfikowalności stanowi podstawę efektywnego zarządzania jakością, bezpieczeństwem i zaufaniem w łańcuchach dostaw.
Bibliografia
- Aung, M. M., & Chang, Y. S. (2014). Traceability in a food supply chain: Safety and quality perspectives. Food Control, 39, 172–184.
- Bechini, A., Cimino, M. G. C. A., Marcelloni, F., & Tomasi, A. (2008). Patterns and technologies for enabling supply chain traceability. Information and Software Technology, 50(4), 342–359.
- Bertolini, M., Bevilacqua, M., & Massini, R. (2006). FMECA approach to product traceability. Food Control, 17.
- Beulens, A. J. M., Broens, D. F., Folstar, P., & Hofstede, G. J. (2005). Food safety and transparency. Food Control, 16.
- Bosona, T., & Gebresenbet, G. (2013). Food traceability as an integral part of logistics management. Food Control, 33(1), 32–48.
- Hobbs, J. E. (2004). Information asymmetry and traceability. Agribusiness, 20(4).
- ISO 22005:2007.
- ISO 8402:1996.
- Olsen, P., & Borit, M. (2013). How to define traceability. Trends in Food Science & Technology, 29.
- Rabade, L. A., & Alfaro, J. A. (2006). Buyer–supplier relationships’ influence. Journal of Purchasing and Supply Management, 12.
- Resende-Filho, M. A., & Hurley, T. M. (2012). Traceability incentives. International Journal of Production Economics, 139.
- Rozporządzenie (WE) nr 178/2002.
- Skilton, P. F., & Robinson, L. J. (2009). Supply network complexity. Journal of Supply Chain Management, 45(3).
- Walaszczyk, A., & Galińska, B. (2020). Traceability and transparency. Sustainability.
- Walaszczyk, A., Kowalska, A., & Staniec, I. (2023). A survey on willingness-to-pay for food quality and safety cues on packaging of meat: A case of Poland. Decision, 50(2), 233–249. https://doi.org/10.1007/s40622-023-00352-1
Autor: dr inż. Anna Walaszczyk, Instytut Marketingu i Zrównoważonego Rozwoju, Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Łódzkiej
Redakcja: dr inż. Barbara Galińska, Instytut Zarządzania, Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Łódzkiej
