Paradygmaty logistyczne

Paradygmaty logistyki i łańcuchów dostaw jednokierunkowego przepływu do przodu

Paradygmat

Pojęcie paradygmatu wywodzi się ze starożytnej Grecji i oznacza wzór, wzorzec lub przykład. Filozoficzno-naukowe podstawy pojęciowe paradygmatów zaprezentował w końcówce lat 70-tych Kuhn, w swojej książce pt. „Struktura rewolucji naukowych”. Opisał je jako powszechnie uznawane osiągnięcia naukowe, które przez pewien czas dostarczają społeczności praktyków/ uczonych wzorcowych problemów oraz ich rozwiązań. Przyjmując tę definicję należałoby zatem podjąć próbę zidentyfikowania paradygmatów odnoszących się do logistyki oraz łańcuchów dostaw, opracowując w ten sposób zbiór przydatnych reguł rządzących fizycznym przepływem dóbr, informacji oraz zasobów pieniężnych.

Logistyka a łańcuch dostaw

Kwestia rozróżnienia logistyki oraz łańcucha dostaw może być poruszana w wielu warstwach, choć należy zwrócić uwagę, że najważniejsze z nich dotyczą nadrzędności, podrzędności lub jednorodności obydwu pojęć. Jedna z najbardziej popularnych definicji logistyki, zaproponowana przez Council of Logistics Management w 1986 roku opisywała logistykę jako proces zarządzania (planowania, organizowania, realizowania, kontrolowania) sprawnego i efektywnego przepływu surowców, materiałów do produkcji, wyrobów gotowych oraz odpowiedniej informacji z punktu pochodzenia do miejsc konsumpcji, w celu zaspokojenia potrzeb klienta. W roku 1998 ta sama organizacja zmodyfikowała pierwotną definicję logistyki na skutek pojawienia się pojęcia łańcucha dostaw, wskazując na jej podrzędny w stosunku do łańcucha dostaw charakter. Zaproponowano, że logistyka jest częścią procesów łańcucha dostaw, która planuje, wdraża i kontroluje sprawny i efektywny przepływ i składowanie produktów, usług i powiązanych z nimi informacji, od punktów pochodzenia do punktów konsumpcji w celu wyjścia naprzeciw wymaganiom klientów. Definicja ta pokazała, że logistyka stała się tylko pewną częścią szerszej, sieciowej koncepcji zarządzania łańcuchem dostaw. W ten sposób wyłoniły się różne podejścia, odnoszące się do omawianych pojęć – tradycjonaliści uznawali zarządzanie łańcuchem dostaw jako element logistyki, obojętni traktowali obydwa pojęcia synonimowo, uznając tę sytuację jako zmianę etykiety pojęciowej, federaliści głosili, że łańcuch dostaw jest pojęciem nadrzędnym, a grupa kompromisowa uznała obydwa pojęcia za odrębne, posiadające część wspólnych cech, ale także i rozłącznych.

Niezależnie od przyjętego punktu widzenia oraz interpretacji definicji związanych z logistyką i łańcuchem dostaw należy zauważyć, że w obydwu przypadkach mowa jest o jednostronnym przepływie produktów z punktu pochodzenia do punktu konsumpcji, co jednoznacznie charakteryzuje logistykę do przodu – forward logistics. Staje się to punktem wyjścia do zdefiniowania podstawowych zasad i reguł – paradygmatów rządzących klasyczną logistyką do przodu.

Paradygmat fazowo-funkcjonalny (fazowo-procesowy)

Fakt przepływu produktów od punktu pozyskania surowców, poprzez wytwarzanie, aż po punkty konsumpcji charakteryzuje paradygmat fazowo-funkcjonalny, który został opisany przez Phola. Paradygmat ten jest logicznym następstwem faz zaopatrzenia, wytwarzania i dystrybucji (w przypadku usług logistycznych tylko faz zaopatrzenia i dystrybucji), w których to realizowane są funkcje logistyczne transportu, magazynowania, pakowania, obsługi zamówień oraz zarządzania zapasami. W przypadku zaprezentowanych funkcji warto zwrócić uwagę, że są one często nazywane procesami logistycznymi, stąd też nazwa tego paradygmatu może brzmieć zarówno fazowo-funkcjonalny jak i fazowo-procesowy.

Poszczególne fazy logistyczne lub łańcucha dostaw bazują na fundamentach Drugiej Rewolucji Przemysłowej, której klasycznym reprezentantem była linia montażowa zaproponowana przez Taylora i Forda. Stanowiska ustawione według kolejności procesów produkcyjnych pozwalały wytwarzać produkty w znacznie szybszym czasie, poprzez wysoką specjalizację stanowisk roboczych. Dorobek Trzeciej Rewolucji Przemysłowej, a więc komputeryzacja oraz automatyzacja, pozwoliły poprawić efektywność działań, ale w dalszym ciągu bazowały one na fazach zaopatrzenia, produkcji i dystrybucji, kształtujących jednokierunkowy przepływ do przodu.

Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że funkcje logistyczne transportu, magazynowania, pakowania, obsługi zamówień oraz zarządzania zapasami występują w każdej z zaprezentowanych faz, ale mają one różną infrastrukturę oraz intensywność. Dla przykładu procesy transportu występujące w fazie zaopatrzenia i realizowane głównie przez transport kołowy (drogowy) będą wykorzystywały inną infrastrukturę niż te same procesy transportu w fazie produkcji (wózki widłowe, wózki paletowe, taśmy transportowe, podajniki grawitacyjne itp.). W fazie produkcji mniejszą intensywność będą miały procesy magazynowania lub zarządzania zapasami, aniżeli w fazie dystrybucji czy zaopatrzenia. Z tego też powodu paradygmat fazowo-funkcjonalny pozwolił na zdefiniowanie wyspecjalizowanych obszarów logistycznych nazywanych, jako:

• logistyka zaopatrzenia,
• logistyka produkcji,
• logistyka dystrybucji.

W ramach każdego z tych obszarów formułowane są dodatkowe paradygmaty szczegółowe, odnoszące się konkretnie zarówno do faz, jak i procesów w nich występujących, o znacznie wyższym poziomie dokładności, zależnym w dużej mierze od specyfiki branży przemysłowej, w której działa dana organizacja. Paradygmat fazowo-funkcjonalny staje się zatem punktem wyjścia dla kształtowania kolejnych paradygmatów.

Inne paradygmaty jednokierunkowego przepływu do przodu

Dokonując przeglądu literatury można wyodrębnić przynajmniej kilka dominujących trendów rozwojowych logistyki i zarządzania logistycznego, do których zaliczyć można cztery podstawowe paradygmaty:

• szczupłej, zwinnej, sprężystej oraz zielonej logistyki (Lean, Agile, Resilient, Green – LARG) oraz jego rozszerzenia,
• Internetu fizycznego (Physical Internet – PI), odwzorowującego założenia otwartych sieci internetu cyfrowego w logistyce i łańcuchach dostaw,
• logistyki 4.0 (L4.0) oraz Inteligentnej logistyki (Smart Logistics – SL), bazującego na założeniach i technologiach przemysłu 4.0,
• logistyki odwrotnej (Reverse Logistics – RL), realizującego przepływy z punktu konsumpcji do punktu zaopatrzenia i bazującego na realizacji założeń gospodarki cyrkularnej, przy dążeniu do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju.

Każdy z zaprezentowanych paradygmatów stanowi odrębne zagadnienie, czemu będą poświęcone kolejne „Ciekawostki z logistyki”. Należy przy tym zwrócić uwagę, że dwa pierwsze paradygmaty służą poprawie efektywności logistyki do przodu, paradygmat logistyki 4.0, kształtujący systemy cyber-fizyczne, odnosi się do logistyki cyber-fizycznej, a ostatni paradygmat logistyki odwrotnej kształtuje zupełnie odmienne zasady, aniżeli te dotyczące logistyki do przodu.

Paradygmat LARG bazuje na koncepcjach zarządzania. Lean racjonalizuje koszty i przepływy poprzez redukcję marnotrawstwa, nierównomierności oraz przeciążenia (Muda, Mura, Muri). Agile ma za zadanie uelastycznić łańcuchy dostaw na zmieniający się popyt oraz preferencje klientów. Resilient odnosi się do trzech podstawowych pojęć istotnych dla logistyki i łańcuchów dostaw, tzn. niezawodności, odporności oraz sprężystości. Green podkreśla zaś troskę o środowisko naturalne w ramach wszystkich procesów logistycznych.

Z kolei paradygmat Internetu fizycznego prezentuje możliwości wykorzystania dotychczasowego dorobku logistyki i łańcuchów dostaw w zakresie paradygmatów ogólnych i szczegółowych poprzez zmianę dotychczasowych modeli biznesowych oraz sposobów myślenia o logistyce i łańcuchach dostaw. W dużym uproszczeniu paradygmat ten pokazuje możliwości optymalizacji faz i procesów logistycznych poprzez otwarcie się na powszechną synergię (współdziałanie) w skali globalnej wszystkich podmiotów logistycznych.

Paradygmat logistyki 4.0 pokazuje możliwości, które stwarza koncepcja przemysłu 4.0 wraz z uzupełniającymi ją technologiami. Fizyczny przepływ wyrobów, determinowany wytwarzaniem ubytkowym, może przekształcić się w przepływ produktów cyfrowych (cyfrowych kodów projektu, produktów dostarczanych siecią internetu), wytwarzanych przyrostowo – druk 3D (Additive Manufacturing – 3D-Printing) w miejscach konsumpcji lub nieopodal tych miejsc. Poprzez wykorzystanie technologii przemysłu 4.0 paradygmat logistyki 4.0 może być także ważnym elementem ewolucji i optymalizacji klasycznego paradygmatu fazowo-funkcjonalnego.

Ostatni z paradygmatów w zasadzie odchodzi od klasycznego paradygmatu fazowo-funkcjonalnego, kształtując zręby nowej, dotychczas nieznanej logistyki oraz łańcuchów dostaw. Wykorzystanie w nim praktyk gospodarki o obiegu zamkniętym (redukowania, ponownego użycia, odnowienia, odświeżenia itp.) wskazuje na wyzwania, które stają przed procesem projektowania wyrobów oraz odbiorem produktów o statusie „wyłączonych z użytkowania” lub „kończących swój cykl życia”.

Podsumowanie

Jak widać, logistyka i łańcuchy dostaw stają przed bardzo ważnymi zmianami, które w niedalekiej przyszłości mogą kompletnie zrewolucjonizować panujący od ponad stu lat paradygmat fazowo-funkcjonalny. Wiele zależy jednak od kierunków zmian ekonomicznych, środowiskowych i społecznych, które decydować będą o ostatecznym kształcie logistyki przyszłości.

 

Bibliografia

1. Ballot, E., Gobet, O., & Montreuil, B. (2012). Physical internet enabled open hub network design for distributed networked operations. In T. Borangiu, F. of A. C. Comput. University Politehnica of Bucharest Bucharest, A. Thomas, C. R. A. N. ENSTIB Epinal, D. Trentesaux, & P. S. I. / T. L. Universite deValenciennes Valenciennes (Eds.), Studies in Computational Intelligence (Vol. 402, pp. 279–292). https://doi.org/10.1007/978-3-642-27449-7_21
2. Bielecki, M. (2022). Total Logistics Management. Logistyka i łańcuchy dostaw 4.0. Publishing House of the University of Lodz.
3. Carvalho, H., Duarte, S., & Machado, V. C. (2011). Lean, agile, resilient and green: Divergencies and synergies. International Journal of Lean Six Sigma, 2(2), 151–179. https://doi.org/10.1108/20401461111135037
4. Kuhn, T. S. (1970). The structure of scientific revolutions: 2 No. 2 (Second Edition). The University of Chicago.
5. Mutingi, M. (2014). The impact of reverse logistics in green supply chain management: A system dynamics analysis. International Journal of Industrial and Systems Engineering, 17(2), 186–201. https://doi.org/10.1504/IJISE.2014.061993
6. Pfhol, H.-Ch. (1996). Betriebswirtschaftliche Gundlagen. Springer-Verlag.

 

Autor: dr inż. Maciej Bielecki, Katedra Logistyki i Innowacji, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego

Redakcja: dr inż. Barbara Galińska, Instytut Zarządzania, Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Łódzkiej