Produktywność przedsiębiorstwa a logistyka
Efektywność procesów logistycznych
Celem metod badania efektywności jest ocena procesów za pomocą liczb, a nie opisu analitycznego. W wyniku ich zastosowania zwiększają się szanse na:
- doskonalenie systemu logistycznego poprzez systematyczne porównywanie wskaźników,
- zapewnienie wysokiego poziomu obsługi klientów, dotyczące jakości, ceny oraz terminowości dostaw,
- dostosowanie się przedsiębiorstw do zmian rynkowych i technologicznych, w konsekwencji zwiększenie elastyczności procesu,
- zlecanie wybranych czynności logistycznych przedsiębiorstwom zewnętrznym; w ocenie celowości angażowania innych podmiotów podstawową rolę odgrywają wskaźniki oceny efektywności systemów logistycznych.
Dla systemu logistycznego można wyznaczać mierniki według podziału na: strukturalne i ramowe, produktywności, gospodarności oraz jakościowe.
Produktywność procesów logistycznych
W literaturze przedmiotu istnieje wiele definicji produktywności. Pomimo, iż istota pojęcia pozostaje taka sama, wyróżnia się trzy podejścia do produktywności:
- techniczne, czyli relacja pomiędzy wyjściem a wejściami użytymi w produkcji,
- inżynierskie, czyli relacja pomiędzy aktualnym a potencjalnym wyjściem z procesu,
- ekonomiczne, czyli efektywność wykorzystania zasobów.
Definicja w ujęciu technicznym wskazuje, że „produktywność jest to stosunek ilości produkcji wytworzonej i sprzedanej w rozpatrywanym okresie do ilości wykorzystywanych lub zużytych zasobów wejściowych”. Oznacza to, że produktywność może być interpretowana jako efektywność wykorzystania zasobów systemu: energii, materiałów, pracy, kapitału, informacji, powierzchni, czasu w produkcji dóbr i usług, stanowiących jego wyjście. Produktywność cząstkowa jest to stosunek całkowitej ilości produkcji (lub ilości produktów poszczególnych rodzajów) do ilości poszczególnych rodzajów zasobów zużytych bądź wykorzystywanych do jej wytworzenia. Można więc mówić o produktywności kapitału, produktywności pracy, produktywności materiałów, produktywności energii itp.
Menedżer logistyki w zakresie poprawy produktywności może przede wszystkim:
- zidentyfikować miejsca obniżonej produktywności,
- zidentyfikować powody i miejsca, w których generowane są przyczyny obniżonej produktywności,
- zasygnalizować problem i wyjaśnić istotę obniżonej produktywności,
- wspólnie z odpowiedzialną za obszar produktywności osobą przygotować plan skorygowania stanu rzeczy.
Badanie produktywności ze szczególnym uwzględnieniem procesów logistycznych
Badanie produktywności w przedsiębiorstwach jest jedną z metod oceny efektywności wykorzystywanych zasobów. W rozwijającej się myśli zarządzania logistycznego coraz częściej zwraca się uwagę na procesy logistyczne. Nie bez znaczenia pozostaje także kontrola tych procesów. Biorąc pod uwagę nowe tendencje w zarządzaniu przedsiębiorstwami, postanowiono skupić się na procesach logistycznych oraz ich udziale w poprawie produktywności. Zależność logistyki od produktywności przedsiębiorstwa przedstawia rysunek 1. Produktywność przedsiębiorstwa pozwala ocenić efektywność wykorzystania zasobów używanych bądź zużywanych w produkcji. W literaturze najczęściej wymienia się cztery zasoby: kapitał, materiały, energię i pracę. Na produktywność całkowitą wpływają i są z nią powiązane cząstkowe wskaźniki produktywności, odpowiadające wykorzystywanym zasobom. Procesy logistyczne: zaopatrzenia, produkcji, dystrybucji oraz związane z gospodarką odpadami mają swój udział w poszczególnych wskaźnikach cząstkowych produktywności przedsiębiorstwa, ponieważ w każdym z wymienionych procesów:
- wymagane są nakłady kapitałowe,
- zużywa się różnego rodzaju materiały,
- niezbędna do ich realizacji jest energia w różnej postaci,
- wykonywana jest praca.
Rys. 1. Wpływ procesów logistycznych na produktywność przedsiębiorstwa
Źródło: opracowanie własne
Zaproponowany cykl badania produktywności (rysunek 2) został opracowany ze szczególnym uwzględnieniem procesów logistycznych w przedsiębiorstwie. W przedstawionym modelu można wyróżnić 5 etapów:
- klasyfikacja procesów,
- przygotowanie danych do analizy,
- analiza i ocena produktywności,
- opracowanie programu poprawy,
- kontrola.
Nie każdy z powyższych etapów musi być realizowany w przedsiębiorstwie. W części organizacji klasyfikacja procesów jest już wykonana – wtedy można pominąć ten krok. Dlatego na rysunku 2 jest on przedstawiony ponad cyklem kroków, które wykonuje się za każdym razem. Drugi etap powinien być realizowany za każdym razem, ponieważ analizowany będzie nowy zestaw danych. Przykładowa klasyfikacja wskaźników znajduje się na rysunku 3. Bazując na tabeli 1 można wybrać wskaźniki do badania produktywności poszczególnych procesów logistycznych. Wraz ze zmianą w procesie logistycznym, spowodowaną wcześniejszą analizą oraz wdrożeniem rozwiązania usprawniającego, wymagana jest weryfikacja wskaźników, które należy poddać ponownej ocenie. Pociąga to za sobą konieczność opracowania i przygotowania nowego zbioru danych. Muszą one być zaktualizowane o kolejne okresy oraz pod kątem kategorii wskaźników, które będą wykorzystywane w kolejnym cyklu badania. Kolejność etapów nawiązuje do tak zwanej metody PDCA. Etap trzeci to analiza i ocena produktywności przedsiębiorstwa, ze szczególnym uwzględnieniem procesów logistycznych. Etap ten obejmuje wybór procesów logistycznych wymagających poprawy, na podstawie dokonanej analizy i oceny produktywności procesów logistycznych. Wdrożenie wybranego rozwiązania usprawniającego jest poprzedzone jego opracowaniem i stanowi kolejny etap proponowanej metody. W tym miejscu może być opracowanych kilka poprawek do zaimplementowania, jednak sugeruje się wybrać jedno rozwiązanie do wdrożenia. Ostatni etap to kontrola wdrożonego rozwiązania oraz jego skutków. Ocenie podlegają wyniki wskaźników uzyskiwane przez przedsiębiorstwo po dokonanej zmianie w procesie lub procesach logistycznych, w odniesieniu do wyników przed zmianą.
Rys. 2. Cykl badania produktywności przedsiębiorstw produkcyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem procesów logistycznych
Źródło: opracowanie własne
Rys. 3. Podział wskaźników produktywności ze względu na procesy logistyczne
Źródło: opracowanie własne
Tabela 1. Wskaźniki produktywności procesów logistycznych dla przedsiębiorstwa
Podsumowanie
Ocena wskaźników produktywności umożliwia przede wszystkim:
- ocenę wyników osiąganych przez przedsiębiorstwo w porównaniu z innymi firmami, zwłaszcza w ramach tej samej branży;
- identyfikację „słabych miejsc”, tzn. obszarów działania, które charakteryzują się niską produktywnością i wymagają usprawnienia;
- formułowanie planów strategicznych przedsiębiorstwa;
- formułowanie programów poprawy produktywności;
- powiązanie polityki wynagrodzeń przedsiębiorstwa z produktywnością jego jednostek;
- obserwację trendów zmian wskaźników produktywności, dzięki czemu możliwe jest wprowadzenie mechanizmów wczesnego ostrzegania o ewentualnych zagrożeniach i szansach dla przedsiębiorstwa;
- dostarczenie informacji zwrotnej o skutkach wprowadzonych wcześniej programów poprawy produktywności.
Analizowanie produktywności całkowitej jest bardzo ważne, ponieważ często zdarza się, że usprawnienia realizowane w jednym obszarze, powodujące poprawę jednego z cząstkowych wskaźników produktywności, skutkują pogorszeniem produktywności w innym obszarze. Na przykład inwestycje w automatyzację produkcji poprawiają produktywność pracy, ale jednocześnie spowodują pogorszenie wskaźników produktywności kapitału. Wskaźnik produktywności całkowitej w tej sytuacji umożliwia kompleksową ocenę i pozwala podejmować decyzje w kierunku tzw. zrównoważonego rozwoju przedsiębiorstwa. W logistyce i procesach realizowanych w jej ramach takie zależności również zostały zauważone. Określa się je terminem trade off.
Bibliografia
- https://www.oecd.org/en/data/dashboards/oecd-dashboard-of-productivity-indicators.html
- Kosieradzka A.: Zarządzanie produktywnością przedsiębiorstwa. C. H. Beck, Warszawa 2012
- Nowicka-Skowron M.: Efektywność systemów logistycznych. PWE, Warszawa 2000
- OECD (2025), OECD Compendium of Productivity Indicators 2025, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/b024d9e1-en.
- Rostek M., Knosala R.: Model oceny produktywności przedsiębiorstw produkcyjnych. W: red. M. Karkula, J. Matuszek, B. Skołud: Wokół inżynierii produkcji 2016. Wydawnictwa AGH, Kraków 2017, s. 207-214
- Rostek M., Knosala R.: Porównanie dwóch sposobów podziału wskaźników produktywności uwzględniając procesy logistyczne w przedsiębiorstwach produkcyjnych.„Zarządzanie Przedsiębiorstwem”, nr 3/2016, s. 31-38
- Skowronek C., Sarjusz-Wolski Z.: Logistyka w przedsiębiorstwie. PWE, Warszawa 2012
- Tangen S.: Demystifying productivity and performance. „International Journal of Productivity and Performance Management”, 54 (1), 2005, s. 34-46
Autor: dr inż. Michaela Rostek, Instytut Zarządzania, Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Łódzkiej
Redakcja: dr inż. Barbara Galińska, Instytut Zarządzania, Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Łódzkiej
